Trong tiến trình xây dựng và phát triển thành phố Đồng Nai, di sản văn hóa, lịch sử là tài sản vô giá, kết tinh truyền thống đấu tranh cách mạng, quá trình khai phá, lao động sáng tạo và những giá trị văn hóa đặc trưng của vùng đất, con người địa phương. Bảo tồn và phát huy các giá trị ấy không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay và mai sau, mà còn tạo nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội bền vững. Trong đó, Bảo tàng thành phố giữ vai trò quan trọng trong công tác sưu tầm, kiểm kê, bảo quản, nghiên cứu, trưng bày và giới thiệu các giá trị lịch sử, văn hóa đến công chúng.
Phối hợp trưng bày "Gốm Biên Hòa – Hình tượng ngựa trong nghệ thuật gốm và hội họa Nam Bộ"
Thực hiện Quyết định số 1956/QĐ-TTg ngày 09/10/2026 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện Thông báo số 156-TB/VPTW ngày 26/8/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng về chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đối với công tác bảo tồn, bảo tàng và sự chỉ đạo của Thành ủy, Ủy ban nhân dân thành phố Đồng Nai đối với công tác bảo tồn, bảo tàng trong giai đoạn mới phải gắn trách nhiệm với tiến độ và sản phẩm cụ thể. Đây cũng là cơ sở quan trọng để Bảo tàng thành phố rà soát toàn diện hoạt động, phát huy vai trò của một thiết chế văn hóa chuyên ngành, từng bước đổi mới phương thức quản lý, nâng cao chất lượng chuyên môn và hiệu quả phục vụ cộng đồng.
Trước hết, Bảo tàng tập trung rà soát, kiểm kê, hoàn thiện hồ sơ và bảo đảm an toàn cho hệ thống hiện vật, tư liệu. Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, việc thống kê, đối soát và chuẩn hóa hồ sơ hiện vật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhằm bảo đảm tính thống nhất, đầy đủ và chính xác trong quản lý di sản. Bảo tàng thành phố phối hợp với các đơn vị liên quan rà soát toàn bộ hiện vật, bộ sưu tập, hồ sơ khoa học, hồ sơ pháp lý và dữ liệu hiện có; xác định rõ nguồn gốc, xuất xứ, tình trạng bảo quản, giá trị lịch sử, văn hóa và những vấn đề còn tồn tại để xây dựng phương án xử lý phù hợp. Song song với đó, Bảo tàng kiểm tra kho bảo quản, hệ thống trang thiết bị, điều kiện môi trường, công tác an ninh, phòng cháy, chữa cháy và các nguy cơ có thể ảnh hưởng đến hiện vật. Đối với những hiện vật có giá trị đặc biệt, nhất là bảo vật quốc gia thuộc phạm vi quản lý, Bảo tàng xây dựng các biện pháp bảo vệ cần thiết, bảo đảm an toàn và tuân thủ quy trình chuyên môn. Công tác kiểm kê không chỉ dừng lại ở việc thống kê số lượng mà còn hướng đến quản lý chặt chẽ từng hiện vật thông qua hồ sơ đầy đủ, thông tin có khả năng xác thực và phương thức bảo quản phù hợp, tạo nền tảng cho nghiên cứu khoa học, trưng bày và phát huy giá trị lâu dài.
Thứ hai, Bảo tàng đẩy mạnh sưu tầm, nghiên cứu, bổ sung tư liệu, hiện vật phản ánh toàn diện lịch sử và quá trình phát triển của thành phố. Một trong những nhiệm vụ quan trọng trong thời gian tới là khắc phục những khoảng trống về tư liệu, hiện vật lịch sử địa phương, đặc biệt là tư liệu về lịch sử thế kỷ XX và giai đoạn đương đại. Bảo tàng chủ động xây dựng chương trình sưu tầm, nghiên cứu trung hạn; xác định những chủ đề, bộ sưu tập cần ưu tiên bổ sung; chú trọng tư liệu về truyền thống cách mạng, quá trình kiến thiết, công nghiệp hóa, đô thị hóa, phát triển khoa học – công nghệ và những chuyển biến quan trọng của thành phố qua các thời kỳ.
Công tác sưu tầm được triển khai có trọng tâm, trọng điểm, dựa trên cơ sở khoa học và hồ sơ nguồn gốc rõ ràng; kết hợp khảo sát thực địa, nghiên cứu tài liệu lưu trữ, phỏng vấn nhân chứng lịch sử và vận động tổ chức, cá nhân hiến tặng hoặc chuyển giao tư liệu, hình ảnh, hiện vật theo quy định. Đặc biệt, ký ức cộng đồng và câu chuyện của những người trực tiếp tham gia các sự kiện lịch sử, quá trình lao động, sản xuất, xây dựng địa phương sẽ được quan tâm ghi nhận, tư liệu hóa kịp thời, tránh nguy cơ thất lạc khi nhân chứng cao tuổi qua đời hoặc tư liệu cá nhân bị mai một. Thông qua hoạt động sưu tầm và nghiên cứu có hệ thống, Bảo tàng thành phố từng bước làm giàu nguồn tài nguyên di sản, xây dựng các bộ sưu tập có giá trị, góp phần tái hiện sinh động lịch sử vùng đất và con người Đồng Nai, phục vụ nghiên cứu, biên soạn lịch sử, giáo dục truyền thống và tổ chức các hoạt động trưng bày chuyên đề.
Thứ ba, Bảo tàng đổi mới nội dung trưng bày, nâng cao chất lượng hoạt động và nghiên cứu phương án phát triển. Trưng bày bảo tàng là cầu nối giữa di sản với công chúng, góp phần quyết định sức hấp dẫn, khả năng truyền tải tri thức và hiệu quả giáo dục lịch sử. Vì vậy, Bảo tàng thành phố sẽ rà soát, chỉnh lý nội dung trưng bày thường xuyên, bảo đảm tính khoa học, tính hệ thống, tính xác thực của tư liệu và sự hài hòa giữa giá trị lịch sử với yêu cầu tiếp cận của công chúng hiện đại. Trong đó, Bảo tàng chú trọng bổ sung tư liệu phản ánh quá trình phát triển của địa phương từ năm 1998 đến nay, các dấu mốc hình thành thành phố và kết quả sắp xếp đơn vị hành chính. Nội dung trưng bày hướng đến thể hiện tính kế thừa lịch sử, sự đa dạng văn hóa, những thành tựu phát triển và khát vọng vươn lên của thành phố; đồng thời tăng cường các hình thức giới thiệu trực quan thông qua câu chuyện hiện vật, hình ảnh, phim tư liệu và hoạt động tương tác phù hợp. Cùng với đó, Bảo tàng xây dựng phương án tổ chức hoạt động của Không gian trưng bày văn hóa Bình Phước theo định hướng của thành phố, bảo đảm phát huy giá trị tư liệu, hiện vật và nâng cao hiệu quả phục vụ công chúng.
Thứ tư, Bảo tàng đẩy mạnh chuyển đổi số, chuẩn hóa dữ liệu, từng bước hình thành phương thức quản lý và giới thiệu di sản hiện đại. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, ứng dụng công nghệ vào hoạt động bảo tàng là yêu cầu thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, bảo quản, nghiên cứu và phổ biến tri thức lịch sử. Bảo tàng rà soát dữ liệu số hóa hiện có, nhận diện những dữ liệu phân tán, trùng lặp, thiếu thông tin hoặc chưa tương thích; từng bước chuẩn hóa hồ sơ khoa học, thông tin nguồn gốc, mã định danh và trách nhiệm cập nhật đối với từng nhóm hiện vật, bộ sưu tập. Trên cơ sở đó, Bảo tàng xây dựng dữ liệu số có tính hệ thống, bảo đảm khả năng tra cứu, xác thực, sao lưu và lưu trữ lâu dài; phối hợp với các cơ quan chuyên môn chuẩn bị kết nối, chia sẻ dữ liệu với Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia theo tiêu chuẩn, hướng dẫn và điều kiện hạ tầng. Đồng thời, nghiên cứu phát triển các sản phẩm giới thiệu di sản trên môi trường số như bộ sưu tập trực tuyến, hình ảnh hiện vật có thuyết minh, phim tư liệu và nội dung giáo dục lịch sử phù hợp với từng nhóm công chúng. Quá trình thực hiện cần chú trọng bảo đảm an toàn thông tin, quyền sở hữu trí tuệ và tính chính xác của dữ liệu, tránh chạy theo hình thức mà thiếu hiệu quả sử dụng thực tế.
Thứ năm, Bảo tàng gắn hoạt động chuyên môn với giáo dục di sản, nghiên cứu khoa học, du lịch văn hóa và đời sống cộng đồng. Bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ mà còn là không gian học tập, trải nghiệm và kết nối cộng đồng. Do đó, Bảo tàng thành phố tiếp tục phối hợp với ngành giáo dục, các cơ sở đào tạo, cơ quan nghiên cứu và địa phương để xây dựng chương trình tham quan, học tập, trải nghiệm lịch sử phù hợp với từng nhóm đối tượng, nhất là học sinh, sinh viên và thế hệ trẻ. Nội dung giáo dục cần xuất phát từ hiện vật, tư liệu và những câu chuyện lịch sử có cơ sở khoa học, giúp người học hiểu sâu hơn về truyền thống cách mạng, bản sắc văn hóa và quá trình phát triển của quê hương. Bảo tàng cũng đổi mới hoạt động trưng bày chuyên đề, tọa đàm, giới thiệu sách, giao lưu với nhân chứng lịch sử và các chương trình trải nghiệm gắn với những sự kiện, nhân vật, địa danh tiêu biểu của thành phố. Bên cạnh đó, cần nghiên cứu việc tăng cường phối hợp với các đơn vị du lịch để hình thành sản phẩm, tuyến tham quan văn hóa kết nối bảo tàng với di tích lịch sử, làng nghề và không gian văn hóa cộng đồng, bảo đảm giữ gìn giá trị nguyên gốc của di sản và tôn trọng lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.
Thứ sáu, Bảo tàng xây dựng đội ngũ chuyên môn vững vàng, tăng cường phối hợp và huy động nguồn lực xã hội. Để thực hiện tốt các nhiệm vụ trên, Bảo tàng xác định yếu tố con người giữ vai trò quyết định. Vì vậy, đơn vị chú trọng bồi dưỡng nghiệp vụ cho viên chức, người lao động trong các lĩnh vực kiểm kê, bảo quản, phục chế, nghiên cứu, trưng bày, giáo dục di sản và chuyển đổi số; tăng cường trao đổi chuyên môn, hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học, chuyên gia và tổ chức có năng lực. Đồng thời, phát huy tinh thần trách nhiệm, tính chủ động, sáng tạo của từng bộ phận, gắn nhiệm vụ được giao với tiến độ, sản phẩm đầu ra và chất lượng thực hiện. Cùng với nguồn ngân sách nhà nước được bố trí theo quy định, Bảo tàng chủ động tham mưu, đề xuất với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch các hình thức huy động nguồn lực hợp pháp từ tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân; đẩy mạnh vận động hiến tặng, chuyển giao tư liệu, hiện vật, bảo đảm công khai, minh bạch và đúng quy định pháp luật. Sự phối hợp chặt chẽ giữa Bảo tàng, các cơ quan, đơn vị liên quan và cộng đồng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản trên địa bàn thành phố.
Có thể khẳng định, đổi mới hoạt động bảo tàng không chỉ là yêu cầu nhằm nâng cao chất lượng của một thiết chế văn hóa, mà còn là nhiệm vụ gìn giữ ký ức lịch sử, bồi đắp bản sắc và lan tỏa những giá trị tốt đẹp của vùng đất Đồng Nai. Khi công tác bảo tồn được thực hiện bài bản, dữ liệu được quản lý khoa học, hiện vật được phát huy đúng giá trị và công chúng thực sự trở thành trung tâm phục vụ, Bảo tàng thành phố sẽ ngày càng khẳng định vai trò là địa chỉ lưu giữ ký ức, giáo dục truyền thống và kết nối di sản với đời sống đương đại, góp phần xây dựng thành phố Đồng Nai phát triển bền vững, giàu bản sắc văn hóa và hướng tới tương lai.
ThS. Nguyễn Trần Kiệt
